Ñawpaq pachamanta rimasunchis

Ñawpaq pachamanta yachasunchis

Ñaqpaq pacha. Runaismipiqa ishkayninpamatan qawakun ñawpaq pachamanta imakuna ruwasqanchiskinata rimamanchispaqqa. Hinaspas qeshwa runakunaqa wasanpapas purishachisman hinan pachakunataqa qawanchis. Chaymi noqanchisqa mana pantananchischu wapaq hinallataq qepatawanqa "delante y atrás" nisqawanqa. Chaykunaqa riman imachus ñawpaqniykipi kashan chaykunamantan rimashan.


Kaypi yacharisunchis:

  • Ñaqpaqpi manka kashan "delante está la olla".
    Ñawpaqmi mankata ruwarani "Antes fabricaba ollas"
  • Qepapi sara kashan "detras está el maíz".
    Qepaman muchuy hamunqa "Más adelante vendrá escasez"
Ichaqa kaypiqa waqasunchis qepa pachapi imaynata rimasunchisman hinallataq qelqasunchisman chaymanta yachasunchis.

EL PASADO TESTIGUATIVO O EXPERIMENTADO. El sufijo es –rqa o en forma de Cusco Collao  se usa -ra, el cual se refiere a todo lo realizado en el pasado, plenamente atestiguado por el hablante, en un tiempo muy lejano. Ejemplos:

Con -rqa. Se escribe de acuerdo a la normalización de la lengua quechua (MINEDU)

Mikhu –rqa –ni "comí" 
Mikhu –rqa –nki "comiste" 
Mikhu –rqa –n "comió"

Mikhu –rqa –nchis "comimos Incl." 
Mikhu–rqa –yku "comimos Excl."
Mikhu –rqa –nki- chis "Uds. comieron" 
Mikhu –rqa –n –ku "ellos comieron"


Con -ra. De acuerdo a la AMLQ, el cual se habla en Cusco y el este de Apurímac y Cotahuasi.

Taki –ra –ni "canté" 
Taki –ra –nki "cantaste" 
Taki –ra –n "cantó"

Taki –ra –nchis "cantamos Incl." 
Taki–ra –yku "comimos Excl."
Taki –ra –nki- chis "Uds. comieron" 
Taki –ra –n –ku "ellos comieron"

Ñañaymi Amanqaypi tusuran "Mi mamá bailó en el pueblo"
Qosanmi chakrapi mikhuran "Su papá comía en la chakra"

EL PASADO NO TESTIGUATIVO O NO EXPERIMENTADO. El sufijo es –sqa, se refiere a todo lo realizado, de la cual no se tiene conciencia plena/ o el que habla no estaba cuando la acción estaba pasando. Esta forma del pasado es muy propio para contar mitos, leyendas, etc. Ejemplos:

Tusu –sqa –ni "yo había bailado"
Tusu –sqa –nki "tú habías bailado" 
Tusu –sqa –n "él había bailado" 
Tusu –sqa –nchis "nosotros habíamos bailado Incl." 
Tusu –sqa –yku "nosotros habíamos bailado Excl."
Tusu –sqa –nki- chis "Uds. habían bailado" 
Tusu –sqa –n –ku "ellos habían bailado"

Mamaysi ñawpaq yunsapi tususqa. "Dice mi mamá bailaba en carnaval"
Wawqeykunas ñawpaq llaqtakunapi tususqaku "Dice mis hermanos bailaban en el pueblo"

Ima niwaqtaq kay yachachikuymanta, kaypi willarimuwayku.

Fuente: Illari quechua.

Comentarios

Formulario de contacto

Nombre

Correo electrónico *

Mensaje *

Redes sociales

Lo nuevo

Psicologia del color

Diseño de UX para desarrolladores móviles por Google

UX Design: Conceptos básicos para principiantes

Trabalengua en Quechua

Code